"Chata za wsią". Tragiczne dzieje małżeństwa Cygana Tumrego i chłopki Motruny. Mimo zawziętej walki o zapewnienie bytu sobie i żonie konsekwentna dyskryminacja dziewczyny przez rodzinę i całą społeczność wiejską doprowadza młodą parę do skrajnej nędzy i samobójstwa Cygana. Do ich klęski przyczynia się także obojętność dworu, którego reprezentantem jest zblazowany dziedzic, zakochany w pięknej Cygance, Azie. Szczęście udaje się znaleźć dopiero córce Tumrych, Marysi... Powieść znakomicie napisana, odznacza się przejmującą wiernością szczegółu oraz realizmem w odmalowaniu obyczaju cygańskiego i chłopskiego. "Jermoła". Akcja utworu toczy się w I połowie XIX wieku na Polesiu wołyńskim, na terenach pokrytych lasami, puszczami, bagnami, bardzo trudno dostępnych, zamieszkanych głównie przez ubogą ludność zajmującą się rolnictwem, rybołówstwem, rzemiosłem, żeglugą rzeczną, a także wyrębem lasów. Na tych terenach leży też wioska zwana Popielnią. Mieszka tam, w zrujnowanym budynku dawnej oberży, tytułowy bohater -ubogi chłop poleski Jermoła. Przez wiele lat pełnił on służbę w pobliskim dworze; gdy rozpoczyna się akcja utworu, trudni się rolnictwem, a także pomaga sąsiadom w pracach gospodarskich. Żyje niezwykle skromnie. Uchodzi za dziwaka i ekscentryka, jest jednakże szanowany przez mieszkańców wsi za skromność i dobre serce okazywane drugiemu człowiekowi. "Historia kołka w płocie". Powieść ta napisaną była w chwili, gdyśmy się wszyscy gorąco zajmowali sprawą włościańską i dzielili na obozy: tych, co jej rozwiązania dobrą wolą i dobrym sercem pragnęli, i tych, którzy się opierali niezbędnej reformie, przekładając, by nam była narzuconą, niż żeby dokonać się miała ofiarą chętną i serdeczną. Najdzikszych rozumowań nasłuchać się było można, ale zarazem - przyznać należy - były pojęcia zdrowe i serca gorące. Nigdzie może w ostatku chętniej nie poświęcono mienia dla zasady i idei. Wszelkimi sposoby starając się rozwiązanie tej kwestii uczynić dobrowolnym i chętnym, autor napisał wówczas Mateusza Żytomirskiego Stare dzieje i wydał w r. 1859 nakreśloną historię „Kołka w płocie”. Jest ona pamiątką tej ciekawej chwili walki, w której raz w czasie wyborów szlacheckich trzeba było we trzech stawać przeciwko trzystu. Ktoś to kiedyś zapewne zapamięta i opisze. Zdaje mi się, że Kołek w płocie choćby dla roli, jaką w tej sprawie odegrał, zasługuje, by go zachowano na pamiątkę.